نشست خبری هفته محیط زیست در کرمانشاه فرصتی بود تا مدیرکل حفاظت محیط زیست استان، تصویری از وضعیت امروز محیط زیست کرمانشاه ارائه دهد؛ تصویری که اگرچه در برخی بخشها از اقدامات و برنامههای جدید حکایت داشت، اما در لایههای عمیقتر خود از چالشهای انباشتهای پرده برمیداشت که سالهاست گریبان عرصههای طبیعی استان را گرفته است.
سعید دزفولینژاد در ابتدای این نشست با اشاره به شعار امسال هفته محیط زیست با عنوان «حفظ محیط زیست؛ حفظ امنیت ملی» اظهار داشت: «امنیت ملی ما به امنیت زیستی و حفاظت از محیط زیست گره خورده است و این شعار تلنگری برای همه است تا در نگاه یکسویه و بهرهبرداریهای غیر اصولی و بیضابطه از طبیعت بازنگری کنیم.»
هرچند این سخنان بر اهمیت محیط زیست در معادلات توسعه و امنیت کشور تأکید دارد، اما واقعیت آن است که بسیاری از بحرانهای زیستمحیطی امروز کرمانشاه محصول سالها بیتوجهی به همین هشدارهاست؛ از تخریب جنگلهای زاگرس و وقوع مکرر آتشسوزیها گرفته تا کمبود نیرو، تجهیزات و اعتبارات لازم برای حفاظت از عرصههای طبیعی.
بخش قابل توجهی از سخنان مدیرکل محیط زیست استان به تجهیز یگانهای حفاظتی و استفاده از فناوریهای نوین اختصاص داشت. دزفولینژاد با اشاره به نصب دو دوربین پایشی در پناهگاه حیات وحش قراویز، زیستگاه اصلی آهوی ایرانی، گفت: «امروزه دنیا در حوزه حفاظت محیط زیست به سمت استفاده از تجهیزات نوین و پیشرفته همچون دوربینهای پایشی رفته و ما نیز تهیه این تجهیزات را در چند سال اخیر در دستور کار قرار دادهایم.»
وی همچنین از خرید پنج دستگاه خودرو از مجموع هفت خودروی مصوب خبر داد و افزود: «دو دستگاه دیگر نیز به زودی تحویل میشود و تا پایان سال دو خودروی دیگر خریداری خواهد شد که مجموع خودروهای جدید را به ۹ دستگاه میرساند؛ رقمی که طی ۱۵ سال گذشته بیسابقه بوده است.»
با وجود اهمیت این اقدامات، مقایسه امکانات موجود با وسعت ۲۴۰ هزار هکتاری مناطق تحت مدیریت محیط زیست استان، نشان میدهد که فاصله قابل توجهی میان نیازها و امکانات واقعی وجود دارد. نصب دو دوربین پایشی و اضافه شدن چند دستگاه خودرو هرچند اقدامی مثبت محسوب میشود، اما برای استانی با این گستره از مناطق حفاظتشده، پناهگاههای حیات وحش و زیستگاههای حساس، بیشتر به جبران بخشی از عقبماندگیهای سالهای گذشته شباهت دارد تا رسیدن به نقطه مطلوب. به بیان دیگر، محیط زیست کرمانشاه همچنان در حال جبران کمبودهایی است که طی سالیان متمادی بر آن تحمیل شده است.
دزفولینژاد در ادامه به اعتبارات اختصاص یافته از محل سفر رئیسجمهور به استان اشاره کرد و گفت: «حدود ۱۳۲ میلیارد تومان اعتبار برای حفاظت محیط زیست استان در نظر گرفته شده که قرار است طی دو سال تخصیص پیدا کند و در سال نخست حدود ۴۵ درصد آن تخصیص یافته است.»
وی افزود: «بخشی از این اعتبارات صرف نجاتبخشی جنگلهای زاگرس و جذب دیدهبان خواهد شد.»
اگرچه اختصاص چنین اعتباری در ظاهر خبر امیدوارکنندهای به نظر میرسد، اما پرسش اساسی اینجاست که آیا این میزان اعتبار متناسب با حجم بحرانهای زیستمحیطی استان هست یا خیر؟ جنگلهای زاگرس سالهاست با خشکیدگی، تغییرات اقلیمی، چرای بیرویه، آفات، بیماریها و آتشسوزیهای گسترده دست و پنجه نرم میکنند و بسیاری از کارشناسان معتقدند هزینه احیای این اکوسیستم ارزشمند بسیار فراتر از اعتبارات فعلی است. از سوی دیگر، تخصیص تنها ۴۵ درصد از اعتبارات مصوب در سال نخست نیز بار دیگر مسئله قدیمی فاصله میان مصوبات و تخصیص واقعی بودجه را یادآوری میکند؛ مشکلی که همواره اجرای پروژههای زیستمحیطی را با کندی و تأخیر مواجه کرده است.
شاید نگرانکنندهترین بخش نشست خبری مدیرکل محیط زیست استان به آمار آتشسوزیها اختصاص داشت؛ آماری که نشان میدهد تهدید آتش همچنان یکی از جدیترین مخاطرات پیش روی طبیعت کرمانشاه است.
دزفولینژاد گفت: «در سال ۱۴۰۳ تعداد ۳۱ مورد آتشسوزی به مساحت سه هزار و ۹۸ هکتار ثبت شد اما در سال ۱۴۰۴ تعداد حریقها به ۵۶ مورد رسید که نشاندهنده افزایش ۸۱ درصدی در تعداد آتشسوزیها است.»
وی البته تأکید کرد که مساحت آتشسوزیها با کاهش ۵۸ درصدی به هزار و ۳۰۴ هکتار رسیده است.
هرچند کاهش سطح اراضی سوخته میتواند نشانه افزایش سرعت عملیات اطفا باشد، اما رشد ۸۱ درصدی تعداد حریقها واقعیتی است که نمیتوان از کنار آن به سادگی عبور کرد. افزایش تعداد آتشسوزیها به معنای افزایش فشار بر زیستگاههای طبیعی، افزایش هزینههای حفاظتی و فرسایش توان نیروهای محیط زیست است. این آمار همچنین نشان میدهد که اقدامات پیشگیرانه هنوز نتوانستهاند به اندازه کافی از وقوع حریق جلوگیری کنند.
مدیرکل محیط زیست استان با اشاره به آغاز فصل گرما افزود: «تاکنون سه مورد حریق به وسعت بیش از ۱۳ هکتار داشتهایم که با حضور نیروهای یگان حفاظت محیط زیست و سایر نیروهای بومی در کوتاهترین زمان ممکن مهار شده است.»
وی همچنین از وقوع یک مورد حریق ۱۲ هکتاری در پناهگاه حیات وحش قراویز خبر داد.
در کنار بحران آتشسوزی، مسئله آلودگی هوا نیز همچنان یکی از دغدغههای اصلی استان محسوب میشود. دزفولینژاد با بیان اینکه ۱۲۳ واحد صنعتی آلاینده در استان وجود دارد، گفت: «سال گذشته شهر کرمانشاه ۵۴ روز آلوده را تجربه کرد، این رقم در قصرشیرین ۹۱ روز و در سرپلذهاب ۴۵ روز بوده که عمده آن ناشی از گرد و غبار کشور عراق است.»
وی افزود: «از ابتدای امسال تنها یک روز آلودگی هوا در سطح شهر کرمانشاه ثبت شده که ناشی از بارندگیهای خوبی است که تا اواخر اردیبهشت ادامه داشت.»
اگرچه سهم کانونهای گرد و غبار عراق در آلودگی هوای استان قابل انکار نیست، اما تمرکز صرف بر منشأ خارجی آلودگی نباید باعث نادیده گرفتن عوامل داخلی شود. وجود ۱۲۳ واحد صنعتی آلاینده، توسعه نامتوازن شهری، فرسودگی بخشی از ناوگان حملونقل و کاهش پوشش گیاهی در برخی مناطق، از جمله عواملی هستند که در کنار گرد و غبار خارجی بر کیفیت هوا تأثیرگذارند. به همین دلیل حل مسئله آلودگی هوا نیازمند نگاهی جامعتر از صرفاً ارجاع آن به کانونهای خارجی است.
دزفولینژاد همچنین با اشاره به وضعیت پایش کیفیت هوا گفت: «در حال حاضر ۹ ایستگاه سنجش کیفیت هوا در استان فعال است اما برنامه خرید سه ایستگاه جدید به دلیل تأمین نشدن اعتبار مورد نیاز عملیاتی نشد و در سال جاری نیز امکان خرید ایستگاه جدید وجود ندارد.»
این اظهارات بار دیگر نشان میدهد که محدودیتهای مالی نه تنها بر پروژههای حفاظتی بلکه حتی بر توسعه زیرساختهای پایش و سنجش آلودگی نیز سایه انداخته است؛ زیرساختهایی که در شرایط تشدید بحرانهای زیستمحیطی، بیش از گذشته اهمیت پیدا کردهاند.
در کنار این مباحث، مدیرکل محیط زیست استان از واگذاری مدیریت غار قوریقلعه به محیط زیست، پیگیری ثبت تالاب هشیلان در کنوانسیون رامسر، برنامه واگذاری برخی مجموعهها به بخش خصوصی، تشکیل ۲۲۴ پرونده قضایی تخلفات زیستمحیطی و دستگیری ۳۴۴ متخلف خبر داد. وی همچنین به کمبود شدید محیطبان در استان اشاره کرد و گفت تعداد محیطبانان کرمانشاه حدود یکسوم استانداردهای موجود است.
نشست خبری امسال در حالی به پایان رسید که دزفولینژاد از ثبت تصویر یک پلنگ مادر به همراه دو توله بالغ در منطقه حفاظتشده بوزین و مرخیل نیز خبر داد؛ اتفاقی امیدوارکننده که از پویایی بخشی از زیستگاههای استان حکایت دارد. با این حال، مجموعه آمارها و اظهارات مطرح شده در این نشست نشان میدهد که محیط زیست کرمانشاه همچنان بیش از آنکه با کمبود برنامه مواجه باشد، با کمبود منابع، تجهیزات، نیرو و اعتبارات دست و پنجه نرم میکند؛ چالشهایی که اگر
برای آنها چارهای اساسی اندیشیده نشود، میتوانند دستاوردهای حفاظتی موجود را نیز با تهدید جدی مواجه کنند.
نسترن صیادی
