▫️ داود امامی، کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی (گرایش فضای شهری)
بحران آب در ایران سالهاست بهعنوان یکی از چالشهای اصلی زیستمحیطی، اقتصادی و امنیتی شناخته میشود. بر اساس گزارشهای وزارت نیرو، بیش از ۹۰ درصد منابع آبی کشور در بخش کشاورزی مصرف میشود، آن هم با راندمانی حدود ۴۰ درصد؛ رقمی که بهمراتب پایینتر از میانگین جهانی (۷۰ درصد) است. در استان کرمانشاه، این بحران، ابعادی ویژه و پیچیدهتر دارد. قرار گرفتن استان در زاگرس مرکزی، همجواری با عراق که خود با بحران شدید آب روبهروست و وابستگی شدید مردم به منابع آب زیرزمینی و رودخانهای، باعث شده هرگونه تغییر در منابع آبی نهتنها بُعد محیطی، بلکه ابعاد امنیت غذایی، اجتماعی و حتی ژئوپلیتیکی پیدا کند. بحران آب در کرمانشاه را باید نه صرفاً یک مسأله زیستمحیطی، بلکه یک موضوع ژئوپلیتیکی و امنیت ملی دانست.
اُفت سطح آب چاههای کشاورزی؛ زنگ خطر امنیت غذایی
بر اساس آمار وزارت جهاد کشاورزی، استان کرمانشاه سالانه حدود ۱.۱ میلیون تن گندم تولید میکند و همواره از قطبهای تولید این محصول استراتژیک در ایران بوده است. اما در دهه اخیر، اُفت محسوس سطح آبهای زیرزمینی در دشتهای شهرستان های کرمانشاه، اسلامآباد غرب و هرسین باعث کاهش چشمگیر توان تولید شده است. گزارش شرکت آب منطقهای کرمانشاه (۱۴۰۳) نشان میدهد که سطح ایستابی آب در برخی دشتها سالانه تا ۶۰ سانتیمتر افت داشته و بیش از ۱۲۰۰ حلقه چاه غیرمجاز همچنان در حال بهرهبرداریاند. این روند در صورت ادامه، امنیت غذایی نهفقط کرمانشاه، بلکه کل کشور را به خطر خواهد انداخت؛ چرا که گندم مهمترین رکن امنیت غذایی ایران است. تهدید امنیت غذایی، در مرز غربی کشور، معنایی فراتر از اقتصاد دارد و میتواند به ناپایداریهای اجتماعی و امنیتی بینجامد.
طرح گرمسیری؛ فرصت یا تهدید؟
طرح گرمسیری که با هزینهای بالغ بر ۲.۵ میلیارد دلار از دهه ۸۰ آغاز شد، هدفش انتقال آب سدهای کرخه و سیمره به اراضی غرب کشور و توسعه کشاورزی بود. در کرمانشاه نیز حدود ۹۰ هزار هکتار از اراضی مشمول این طرح شدهاند. با این حال، ضعف در مطالعات زیستمحیطی و عدم تناسب الگوی کشت با شرایط اقلیمی موجب شده است که این طرح بیش از آنکه به رونق کشاورزی منجر شود، تنشهای آبی و اجتماعی را تشدید کند. کشاورزان محلی بارها هشدار دادهاند که تخصیصهای ناعادلانه و مصرف بیرویه آب، آینده استان را تهدید میکند. تجربه جهانی (مانند طرحهای مشابه در ترکیه و هند) نشان داده است که بدون مدیریت مشارکتی و شفافیت، پروژههای انتقال آب میتوانند به بحرانهای تازه منجر شوند.
ضرورت اجرای سامانه سردسیری
در مقابل، طرح سامانه سردسیری که انتقال آب از سرشاخههای پرآب زاگرس به دشتهای تشنه کرمانشاه را هدف گرفته، سالهاست در پیچوخم اداری و تأمین اعتبار متوقف مانده است. بر اساس اعلام شرکت آب منطقهای کرمانشاه، این طرح میتواند آب شرب پایدار برای بیش از یک میلیون نفر و آب کشاورزی برای هزاران هکتار اراضی را تضمین کند. با توجه به اینکه جمعیت کرمانشاه در سال ۱۴۰۳ حدود ۲ میلیون نفر برآورد شده است، اهمیت راهبردی این پروژه روشن است. تعویق آن به معنای تعمیق بحران، مهاجرت روستایی و فشار بر سفرههای زیرزمینی است.
سراب نیلوفر، سراب یاوری و تالاب هشیلان؛ زخمی بر پیکره محیط زیست کرمانشاه
خشک شدن سراب نیلوفر، نماد تلخ بیتوجهی به مدیریت منابع آبی است. این سراب در دهههای گذشته، سالانه پذیرای دهها هزار گردشگر بود و بخشی از هویت طبیعی و فرهنگی کرمانشاه محسوب میشد. امروز اما تنها بخشی از بستر خشکشده آن باقی مانده است. در کنار آن، سراب یاوری نیز به سرنوشتی مشابه گرفتار شده است. کاهش بارشها، برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی و تغییرات اقلیمی باعث شده که این سرابها دیگر نتوانند همان نقش گذشته را ایفا کنند. همچنین تالاب هشیلان، که با بیش از ۱۱۰ جزیره کوچک یکی از زیستبومهای ارزشمند غرب کشور است، طی سالهای اخیر با خشکی فصلی و کاهش شدید سطح آب مواجه بوده است. این تالاب نهفقط مأمن پرندگان مهاجر و گونههای بومی، بلکه یکی از سِپرهای طبیعی استان در برابر تغییرات اقلیمی محسوب میشود. خشکیدن تالاب هشیلان، زنگ خطری جدی برای تنوع زیستی و توازن اکولوژیک منطقه است. این نابودیهای پیدرپی نشان میدهند که بحران آب صرفاً در آمار و ارقام خلاصه نمیشود، بلکه در سیمای جغرافیای فرهنگی، طبیعی و امنیتی استان متجلی است.
آب شرب؛ حق بنیادین مردم
بحران آب در کرمانشاه تنها به کشاورزی محدود نمیشود. مردم برخی شهرهای استان کرمانشاه، بارها با مشکل کیفیت آب شرب مواجه شدهاند. گزارشهای دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه (۱۴۰۲) نشان میدهد که در برخی مناطق، نیترات آب آشامیدنی بالاتر از حد مجاز سازمان بهداشت جهانی بوده است. قطعیهای مکرر و تغییر طعم و بو، نارضایتی عمومی را افزایش داده و حتی سلامت شهروندان را تهدید کرده است. این در حالی است که دسترسی به آب سالم یک حق بنیادین انسانی شناختهشده در اسناد بینالمللی (از جمله قطعنامه سازمان ملل در سال ۲۰۱۰) است. ضعف در این بخش، علاوه بر بُحران بهداشتی، میتواند پیامدهای امنیتی داشته باشد.
جغرافیا و ژئوپلیتیک آب در کرمانشاه
بحران آب در کرمانشاه ابعاد ژئوپلیتیکی نیز دارد. استان در مرز با عراق واقع شده است؛ کشوری که بهشدت با کمبود آب و کاهش دبی رودخانهها (بهویژه دجله و فرات) مواجه است. کاهش منابع آبی در کرمانشاه میتواند به مهاجرت روستاییان، بیکاری کشاورزان، افزایش قاچاق مرزی و تنشهای اجتماعی دامن بزند. از سوی دیگر، کنترل و مدیریت منابع آبی در کرمانشاه، نقشی کلیدی در امنیت ملی ایران دارد؛ چرا که ناپایداری معیشتی در این استان مرزی میتواند پیامدهایی فراتر از مرزها داشته باشد. به بیان دیگر، بحران آب در کرمانشاه درهمتنیدگی سهگانهای از جغرافیا، توسعه و امنیت است که هرگونه غفلت در آن میتواند به یک تهدید استراتژیک برای کل کشور بدل شود.
جمعبندی
کرمانشاه امروز درگیر بحرانی است که نشانههای آن را در افت سطح چاههای کشاورزی، ابهامات طرحهای انتقال آب، خشک شدن سراب نیلوفر و یاوری، بحران تالاب هشیلان و نگرانیهای مردم درباره آب شرب میتوان دید. جغرافیای خاص این استان، هم یک فرصت است و هم تهدید؛ اگر مدیریت درست و آیندهنگرانه بر منابع آب حاکم شود، کرمانشاه میتواند همچنان قطب کشاورزی و نمادی از توسعه پایدار باشد. اما اگر سیاستهای روزمره و ناهماهنگ ادامه یابد، آیندهای پرتنش، مهاجرتزا و بحرانخیز در انتظار استان خواهد بود.
بحران آب در کرمانشاه، آزمونی است برای مدیریت ملی و استانی؛ آزمونی که نتیجه آن تنها سرنوشت یک استان نیست، بلکه بخشی از سرنوشت ایران خواهد بود.
منابع:
وزارت نیرو، گزارش منابع و مصارف آب کشور، ۱۴۰۳.
شرکت آب منطقهای کرمانشاه، وضعیت منابع آب زیرزمینی استان، ۱۴۰۳.
سازمان هواشناسی کشور، پایش اقلیم ایران، ۱۴۰۳.
جهاد کشاورزی کرمانشاه، آمار تولیدات زراعی، ۱۴۰۳.
دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه، پایش کیفیت آب آشامیدنی، ۱۴۰۲.
قطعنامه ۶۴/۲۹۲ مجمع عمومی سازمان ملل متحد درباره حق بر آب سالم، ۲۰۱۰.
