محمدمهدی نیازی
لامپ اتاق خواب یواشیواش چشمک میزند، تلویزیون بیدلیل چند ثانیه خاموش و روشن میشود، و مودم اینترنت وسط دانلود یک فایل مهم ریست میکند. احتمالاً اولین فکری که به ذهنتان میرسد این است که لامپ سوخته، تلویزیون عمرش را کرده و مودم هم از آن چینیهای بیکیفیت است. اما گاهی مقصر اصلی هیچکدام از اینها نیست؛ یک قاتل خاموش در سیمکشی خانه کمین کرده که اسمش نوسان و نویز برق است.
برقی که از پریز دیوار میگیریم، روی کاغذ باید یک موج سینوسی تمیز و منظم با ولتاژ ۲۲۰ ولت و فرکانس ۵۰ هرتز باشد. اما در دنیای واقعی، این موج تمیز دائماً مورد حمله قرار میگیرد. هر بار که کمپرسور یخچال استارت میخورد، آسانسور ساختمان راه میافتد، یا همسایه طبقه بالا جوشکاری میکند، یک اغتشاش کوچک روی موج برق سوار میشود. این اغتشاشها به دو دسته اصلی تقسیم میشوند: نوسان و نویز.
نوسان یعنی ولتاژ برق از آن عدد ۲۲۰ ولت فاصله میگیرد؛ گاهی میافتد روی ۲۰۰ ولت، گاهی میپرد روی ۲۴۰ ولت. این نوسانها معمولاً کُند هستند و چند ثانیه یا چند دقیقه طول میکشند. کولر گازی همسایه که روشن میشود و ولتاژ محله را میکشد پایین، یا برگشتن ناگهانی برق بعد از یک خاموشی سراسری که با یک ولتاژ بالای لحظهای همراه است، نمونههای کلاسیک نوسان هستند.
نویز اما چیزی متفاوت است؛ اختلالهای ریز و تند و تیزی که فرکانس بالا دارند و روی موج اصلی سوار میشوند. نویز مثل یک سروصدای الکتریکی زمینهای است که از موتور جاروبرقی، دریل برقی، لامپهای مهتابی قدیمی، یا حتی شارژرهای بیکیفیت تولید میشود و در سیمکشی ساختمان پخش میشود. نویز را با چشم نمیبینید، لامپ رشتهای هم به آن حساس نیست، اما مدارهای الکترونیکی ظریف به شدت از آن آسیب میبینند.
و همینجاست که پای قاتل خاموش به زندگی ما باز میشود. لوازم خانگی مدرن پر از بردهای الکترونیکی حساس هستند: یخچالهای هوشمند، ماشین لباسشوییهای دیجیتال، تلویزیونهای LED و مهمتر از همه، کامپیوترها و مودمها. این دستگاهها برای کار کردن به برق صاف و تمیز نیاز دارند. نوسانهای مکرر ولتاژ، به مرور زمان خازنها و تراشههای روی برد را فرسوده میکند. نویز فرکانس بالا هم میتواند سیگنالهای دیجیتال داخل دستگاه را مختل کند، باعث هنگ کردن، ریست شدن، یا پاک شدن حافظه شود. بدتر از همه، یک نوسان شدید ناگهانی میتواند در یک چشم به هم زدن منبع تغذیه تلویزیون یا مادربرد کامپیوتر را بسوزاند، بیآنکه فیوز ساختمان حتی بپرد.
حالا سوال اصلی: محافظ برق چه کاری انجام میدهد؟ محافظهای معمولی که در بازار فراوانند و قیمت چندانی ندارند، فقط در برابر اضافه ولتاژ شدید عمل میکنند؛ یعنی وقتی ولتاژ از حدی بالاتر میرود، جریان را قطع میکنند. اما در برابر نوسانهای ملایم و نویز کاری نمیکنند. برای مقابله با نویز، به محافظهایی با فیلتر داخلی نیاز دارید که سلف و خازن دارند و سروصدای الکتریکی را جذب میکنند. برای دستگاههای خیلی حساس مثل کامپیوتر رومیزی یا تجهیزات شبکه، یک UPS یا منبع تغذیه بدون وقفه بهترین سپر محسوب میشود؛ چون هم نوسان و نویز را میگیرد، هم هنگام قطع برق فرصت میدهد دستگاه را خاموش کنید.
یک توصیه ساده اما مهم: سیم ارت ساختمان را جدی بگیرید. خیلی از نویزها و ولتاژهای اضافی از طریق سیم ارت به زمین تخلیه میشوند. اگر ساختمانتان ارتینگ اصولی ندارد، بدنه فلزی لوازم برقی میتواند برقدار شود و هم خطر جانی ایجاد کند، هم مدارهای الکترونیکی داخلی را بیحفاظ بگذارد. پس اگر لامپتان بیدلیل چشمک میزند، عجله نکنید لامپ را عوض کنید. شاید مشکل از برقی باشد که به آن میدهید.
