حمید امامی
وقتی از ظرفیتهای اقتصادی کرمانشاه سخن میگوییم، نمیتوان از مرزهای استان چشم پوشید. کرمانشاه سالهاست یکی از مهمترین دروازههای تجاری ایران به سمت عراق است و مرزهای خسروی، پرویزخان و سومار، هرکدام میتوانند نقشی مهم در اقتصاد استان ایفا کنند. با این حال، هنوز فاصله قابل توجهی میان «ظرفیت مرزی» و «اثرگذاری این ظرفیت بر زندگی مردم» وجود دارد.
مرز نباید فقط محل عبور کالا باشد. اگر کامیونی از کرمانشاه عبور میکند، اما سهم شهرها و روستاهای اطراف مرز صرفاً ترافیک، آلودگی و محدودیتهای ترددی است، یعنی هنوز نتوانستهایم از ظرفیت واقعی مرز استفاده کنیم. اقتصاد مرزی زمانی معنا پیدا میکند که در کنار تجارت، انبارداری، بستهبندی، حملونقل، خدمات فنی، صنایع تبدیلی، گردشگری و خدمات مالی و تجاری نیز در استان رونق بگیرد و ارزش افزوده در خود کرمانشاه شکل بگیرد.
مرز پرویزخان میتواند به یکی از پیشرانهای اصلی اقتصاد غرب استان تبدیل شود؛ خسروی علاوه بر جایگاه تجاری، ظرفیت مهمی در حوزه تردد زائران و گردشگری دارد و سومار نیز میتواند در چارچوب یک برنامه جامع، سهم بیشتری از مبادلات تجاری و اقتصادی با عراق پیدا کند. آنچه اهمیت دارد، نگاه جزیرهای به این مرزها نیست؛ باید هر سه مرز را بخشی از یک شبکه اقتصادی واحد دید که از کرمانشاه تا بازار عراق امتداد پیدا میکند.
از سوی دیگر، کرمانشاه نباید صرفاً صادرکننده مواد خام و محصولات اولیه باشد. اگر محصول کشاورزی، صنعتی یا معدنی استان از مرز عبور کند اما بخش عمده ارزش افزوده آن در جای دیگری ایجاد شده باشد، نمیتوان گفت از ظرفیت مرزی به شکل کامل استفاده کردهایم. ایجاد صنایع بستهبندی، فرآوری، سردخانهها، پایانههای تخصصی، مراکز لجستیکی و شرکتهای خدمات صادراتی میتواند بخشی از این زنجیره را در داخل استان مستقر کند.
توسعه اقتصاد مرزی البته نیازمند زیرساخت و مدیریت یکپارچه است. راههای دسترسی، پایانههای مرزی، امکانات گمرکی، شبکه حملونقل، زیرساختهای ارتباطی و خدماترسانی به فعالان اقتصادی باید متناسب با جایگاه واقعی کرمانشاه توسعه پیدا کند. همچنین باید به شهرهای مرزی مانند قصرشیرین و سرپلذهاب و مناطق پیرامونی توجه بیشتری شود تا توسعه مرزی به توسعه متوازن منطقه نیز منجر شود.
کرمانشاه برای عبور از مشکلات اقتصادی، به چند پیشران جدی نیاز دارد و مرز یکی از مهمترین آنهاست. اما مرز زمانی به فرصت تبدیل میشود که از «محل عبور» به «محل خلق ارزش» تبدیل شود.
شاید وقت آن رسیده باشد که دیگر فقط از تعداد کامیونهای عبوری، میزان صادرات یا آمار تردد سخن نگوییم؛ بلکه بپرسیم چه میزان اشتغال، سرمایهگذاری و ارزش افزوده برای مردم کرمانشاه از این حجم عظیم مبادلات اقتصادی ایجاد شده است؟
پاسخ به همین پرسش میتواند مسیر سیاستگذاری اقتصادی استان را تغییر دهد؛ زیرا مرزهای کرمانشاه فقط خطوطی روی نقشه نیستند، بلکه میتوانند دروازهای برای ورود سرمایه، اشتغال و توسعه به قلب استان باشند.
