محمدمهدی نیازی
هر روز کیسه زباله را میبندید، میگذارید جلوی در آپارتمان یا میاندازید در سطل بزرگ کنار خیابان. چند ساعت بعد ماشین شهرداری میآید و محتویاتش را میبرد به جایی که دیگر به آن فکر نمیکنید. اما مقصد نهایی کوه عظیم زبالهای که هر روز تولید میکنیم کجاست؟ و آیا این کوه بدبو میتواند به جای یک معضل زیستمحیطی، به یک نیروگاه برق تبدیل شود؟ پاسخ کوتاه این است: بله، و در بسیاری از کشورها این کار سالهاست انجام میشود.
ماجرا از یک واقعیت علمی ساده شروع میشود: زباله تر، یعنی همان پسماند غذایی و آلی که نیمی از کیسه زباله خانگی را تشکیل میدهد، وقتی در زیر انبوه زبالههای دیگر دفن میشود و هوا به آن نمیرسد، شروع به تجزیه بیهوازی میکند و گاز متان تولید میکند. متان یک گاز گلخانهای بسیار قوی است، حدود ۲۵ برابر قویتر از دیاکسیدکربن. در بسیاری از محلهای دفن زباله سنتی، این گاز بیهیچ استفادهای در جو پخش میشود و هم هوا را آلوده میکند هم به گرمایش زمین دامن میزند. اما اگر همین متان را با لولههایی جمعآوری کنیم و به یک ژنراتور گازی بدهیم، میتواند با سوختن، توربین را بچرخاند و برق تولید کند.
این روش که به آن «نیروگاه زیستتوده» یا «نیروگاه زبالهسوز» میگویند، در کشورهای زیادی به یک صنعت پرسود و پایدار تبدیل شده است. سوئد، کشوری که به مدیریت پسماند معروف است، آنقدر در این کار پیش رفته که حالا زباله هم وارد میکند. آنها زبالههای کشورهای دیگر را با کشتی میآورند، میسوزانند و برق و گرمایش محلههایشان را تأمین میکنند. در سنگاپور، جزیرهای مصنوعی به نام سمکائو از خاکستر زبالههای سوختهشده ساخته شده و همزمان برق هزاران خانه تأمین میشود. ژاپن نیروگاههای زبالهسوز مدرنی دارد که درست در مرکز شهرها کار میکنند و دود خروجیشان از هوای خیابان تمیزتر است.
اما در ایران چه میگذرد؟ ما روزانه حدود ۵۰ هزار تن زباله تولید میکنیم که بیش از ۷۰ درصد آن را پسماند تر تشکیل میدهد. با این حجم عظیم مواد آلی، ایران بالقوه یکی از بهترین کشورها برای تولید برق از زباله است. در عمل اما فقط چند نمونه محدود و کوچک اجرا شده. نیروگاه زبالهسوز کهریزک در تهران با ظرفیت ۳ مگاوات، نیروگاه شیراز با حدود ۱.۵ مگاوات، و نیروگاه نوشهر که اولین نیروگاه زبالهسوز کشور بود با ظرفیت ۳ مگاوات، نمونههای موجودند. این اعداد را بگذارید کنار ۷۰ هزار مگاوات مصرف برق کشور در اوج تابستان تا ببینید چقدر فاصله داریم. با این حال، برنامههایی برای ساخت نیروگاههای جدید در مشهد، اصفهان، رشت و ساری در دست اجراست.
چالش اصلی، فقط فناوری نیست، اقتصاد طرح است. هزینه ساخت یک نیروگاه زبالهسوز استاندارد با فیلترهای پیشرفته برای کنترل آلایندگی، بالا است؛ حدود ۵ تا ۱۰ میلیون یورو به ازای هر مگاوات ظرفیت. از طرف دیگر، قیمت خرید تضمینی برق تولیدی از زباله باید آنقدر جذاب باشد که سرمایهگذار بخش خصوصی را پای کار بیاورد. مشکل دیگر، تفکیک نشدن زباله از مبدأ است. وقتی پسماند خشک و تر و خطرناک با هم مخلوط میشوند، هم راندمان سوخت پایین میآید، هم مواد سمی مثل دیوکسین و فوران ممکن است در دود خروجی تولید شود. به همین دلیل کشورهای پیشرو اول تفکیک از مبدأ را جدی میگیرند، بعد زباله را میسوزانند.
با این همه، منطق تولید برق از زباله قانعکننده است: هم از شر شیرابههای سمی و بوی تعفن محلهای دفن خلاص میشویم، هم گاز متان که یک تهدید اقلیمی است تبدیل به برق میشود، و هم خاکستر باقیمانده حجمش بسیار کمتر از زباله اولیه است و دفن بهداشتی آن سادهتر. شاید روزی برسد که آن کیسه زباله صبحگاهی، آخر شب چراغ خانه خودتان را روشن کند.
