محمدمهدی نیازی
ساعت دو بعدازظهر یک روز تیرماه است. دمای هوا از چهل درجه گذشته، میلیونها کولر گازی با حداکثر توان کار میکنند، کارخانهها در حال تولیدند، پمپهای آب کشاورزی روشناند و ناگهان چراغهای خانه شما چشمک میزند و خاموش میشود. این صحنه برای خیلی از ایرانیها در تابستان آشناست. اما پشت این خاموشی، یک نبرد تمامعیار در جریان است؛ جنگی بیصدا در اتاقهای فرمانی که تکتک ثانیههایشان با تنش و محاسبه میگذرد. بیایید ببینیم شبکه برق کشور چطور زیر این فشار عظیم زنده میماند و چه عواملی تعیین میکند که چراغها روشن بمانند یا نه.
شبکه برق یک سیستم زنده و پویاست که در هر لحظه باید تولید و مصرفش کاملاً برابر باشد. برق را نمیشود مثل آب در یک سد عظیم ذخیره کرد و بعداً مصرف کرد. هر چه نیروگاهها تولید میکنند، در همان لحظه باید جایی مصرف شود، وگرنه فرکانس شبکه از ۵۰ هرتز استاندارد خارج میشود و فاجعه رخ میدهد. این یعنی اپراتورهای شبکه باید مصرف را دقیقهبهدقیقه پیشبینی کنند و متناسب با آن به نیروگاهها فرمان تولید بدهند.
حالا تابستان از راه میرسد و این تعادل شکننده را به هم میریزد. در یک روز معمولی بهاری، مصرف برق ایران حدود ۴۰ هزار مگاوات است. اما در اوج گرمای تابستان، با ورود کولرهای گازی به مدار، مصرف میتواند ناگهان تا ۷۰ هزار مگاوات یا بیشتر جهش کند. این یعنی تقریباً دوبرابر شدن بار شبکه در عرض چند هفته. سیستمهای سرمایشی بهتنهایی بیش از ۳۰ درصد مصرف تابستان را تشکیل میدهند؛ باری که نه دائمی است، نه قابل پیشبینی دقیق، و نه میشود به راحتی کنترلش کرد.
مرکز کنترل شبکه که به آن دیسپاچینگ ملی میگویند، جایی است که همه این فشارها به آن وارد میشود. تصور کنید اتاقی بزرگ با یک دیوار تمامصفحهنمایش که نقشه ایران روی آن است و خطوط انتقال برق مثل رگهای بدن روی آن کشیده شدهاند. اپراتورها با چشمهایی خیره به مانیتورها، تولید نیروگاهها را رصد میکنند، جریان خطوط فشار قوی را میپایند و مدام با نیروگاهها در تماساند. وقتی مصرف از تولید پیشی میگیرد، فرکانس شبکه شروع به افت میکند؛ عددی که باید دقیقاً روی ۵۰ هرتز بماند. افت تا ۴۹ هرتز یعنی شبکه در آستانه فروپاشی است و باید فوراً وارد عمل شد.
اولین خط دفاعی، «پیکسایی» است؛ یعنی کم کردن مصرف در ساعتهای اوج. این کار از چند مسیر انجام میشود: قطع برق صنایع پرمصرف طبق قراردادهای قبلی، کاهش روشنایی معابر، و در نهایت خاموشیهای برنامهریزیشده محلهای. اما قبل از اینکه کار به خاموشی برسد، یک ابزار مهم دیگر هم هست: نیروگاههای ذخیره و اضطراری که فقط برای همین ساعتهای اوج طراحی شدهاند؛ واحدهای گازی که میتوانند ظرف چند دقیقه وارد مدار شوند، و نیروگاههای تلمبهای-ذخیرهای که آب را در ساعات کممصرف به مخزن بالادست پمپاژ میکنند و در ساعتهای اوج از آن برق میگیرند.
اما شاید مهمترین سلاح شبکه، چیزی باشد که کمتر به گوش مردم میخورد: مدیریت مصرف، یا آنچه به «پاسخگویی بار» معروف است. شرکتهای برق با انعقاد قرارداد با مشترکان صنعتی، کشاورزی و حتی خانگی، از آنها میخواهند که در ساعات مشخصی مصرف خود را کاهش دهند و در ازایش پاداش میگیرند. حالا با گسترش کنتورهای هوشمند، این روند دارد دقیقتر و خودکارتر میشود.
شبکه برق کشور هر تابستان روی لبه تیغ راه میرود. یک خرابی کوچک در یک نیروگاه، یک خط انتقال که زیر بار اضافه داغ میکند و قطع میشود، یا یک جهش ناگهانی دما، میتواند موجی از خاموشیهای آبشاری به راه بیندازد. آن سوی چراغی که خاموش میشود، صدها مهندس و اپراتور در تلاشاند تا تعادل را حفظ کنند. پس شاید دفعه بعد که در گرمای تابستان کولر را روی درجه خنکتر گذاشتید، یادتان بیاید که در همان لحظه، یک نفر در جایی پشت نمایشگری نشسته و دعا میکند که فرکانس از ۵۰ هرتز پایینتر نیاید.
